ƏKS GÖSTƏRİŞLƏR VAR. MÜTƏXƏSSİSLƏ MƏSLƏHƏTLƏŞMƏK LAZIMDIR
Azərbaycanda ən çox satılan antihistamin preparat (pərakəndə satış həcminə görə) "Sistemli istifadə üçün antihistamin preparatlar" qrupunda, yanvar 2015 - may 2022 dövrü üçün IQVIA, Retail audit 01.2015-05.2022 məlumatlarına əsasən.
PubMed beynəlxalq bazasında xloropiraminin klinik istifadəsi ilə bağlı ilk məqalə 1962-ci ilə aiddir. FAGERBERG E, NOVIK A, SAHL R, STAHLE J. [Vazomotor rinitin yeni müalicəsi. Xloropiramin-imipramin ilə ikiqat kor test]. Praxis. 1962 May 31;51:567-71. Alman. PMID: 13891295.
PubMed beynəlxalq bazasında 87 məqalə və yerli eLibrary-də 35 məqalə (PubMed Elmi Elektron Kitabxanası [Elektron resurs], 04 avqust 2022. URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=chloropyramine ; Elibrary Elmi Elektron Kitabxanası [Elektron resurs], 04 avqust 2022. URL: https://www.elibrary.ru/query_results.asp).
14.04.2011-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Hökumətinin 270 nömrəli qərarı (06.03.2015-ci il redaksiyası) "Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin daxili qoşunlarının tibbi təyinatlı məmulatlar, dərman vasitələri və tibbi texnika ilə təmin edilməsi qaydası və normaları haqqında"
12.10.2019-cu il tarixli Azərbaycan Respublikası Hökumətinin 2406-r nömrəli sərəncamı (30.03.2022-ci il redaksiyası) Tibbi yardım göstərilməsi üçün zəruri olan həyati vacib və ən vacib dərman vasitələrinin siyahısının, həmçinin tibbi istifadə üçün dərman vasitələrinin siyahılarının və tibbi yardım üçün zəruri olan minimum dərman vasitələri çeşidinin təsdiqi haqqında>
Allergiya zamanı insanın immun sistemi bəzi maddələri zərərli kimi tanıyır və onları zərərsizləşdirməyə çalışır. Bu maddələr allergen adlanır. Allergenlə ilk təmasdan sonra immun sistemi xüsusi molekullar — E sinifli spesifik immunoqlobulinlər istehsal edir. Hər allergen növü üçün müəyyən immunoqlobulinlər hazırlanır, buna görə də onlara spesifik deyilir. Təkrar təmas zamanı bu immunoqlobulinlər qanda olan xüsusi hüceyrələrlə (mast hüceyrələri) birləşir. Nəticədə histamin ifraz olunur — bu da allergiyanın bütün sonrakı simptomlarının səbəbidir1.
Allergiya niyə yaranır
Allergiya istənilən yaşda, istənilən insanda yarana bilər. Bəzilərində reaksiya erkən uşaqlıqda, digərlərində isə böyüklükdə baş verir. Niyə bir insan allergik olur, digəri isə olmur?
Cavab insanın genomundadır. Allergik xəstəliklərə irsi meyillilik var. Hər iki valideyn allergiyadan əziyyət çəkirsə, uşaqların da allergiyadan əziyyət çəkmə ehtimalı yüksəkdir. Yalnız bir valideyn allergikdirsə, uşaqların bu problemi yaşamamaq şansı var2. Bəzən reaksiya valideynlərdəki kimi olmaya və ya tamamilə fərqli allergenlərə qarşı baş verə bilər.
Allergiya riskinin inkişafı
Ətraf mühit də allergiyanın inkişafında rol oynayır. Müəyyən həssaslığa meyillilik və bu maddə ilə tez-tez təmas olduqda allergiya ehtimalı artır. Həyatda bu təmas nə qədər tez və tez-tez baş verərsə, allergiyanın inkişafı bir o qədər mümkündür.
Allergiyaya səbəb olan digər mühit faktorları bunlardır2:
siqaret çəkmək
ətraf mühitin çirklənməsi
infeksiyalar
hormonal fonun pozulması
Allergiyanın simptomları
Allergiya hər kəsdə fərqli təzahür edir. Biri ard-arda 100 dəfə asqırır, digərində daim göz yaşı axır, üçüncüdə isə bütün bədəndə səpkilər yaranır. Bunların hamısı allergiyanın təzahürləridir.
Ən çox allergiya burun, göz, ağciyər və dəriyə təsir edir.
Dərman qəbuluna xoşagəlməz reaksiyalar tez-tez rast gəlinir. Eyni dərmana birində səpkilər, digərində öskürək, üçüncüdə isə heç bir şey olmaya bilər. Qeydiyyata alınan bütün dərman yan təsirlərinin yalnız 5–10%-i allergikdir6.
Ən çox allergiyaya səbəb olan dərmanlar bunlardır:
aspirin və digər qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar (məsələn, ibuprofen, ketoprofen)
antikonvulsantlar və digərləri
Dərman inyeksiya şəklində verildikdə allergiya riski artır.
Dərman allergiyasının ən çox rast gəlinən simptomları bunlardır:
dəri səpkiləri, əsasən ürtiker və qaşınma
nəfəs almaqda çətinlik
şişkinlik (əsasən üz nahiyəsində)
Göz allergiyası
Allergik konyunktivit (göz allergiyası) allergen olan zülal birbaşa gözün selikli qişası (konyunktiva) ilə təmasda olduqda baş verir. Bu prosesə səbəb olan əsas allergenlər: bitki tozcuqları və küf göbələklərinin sporları, ev tozu gənələri, heyvan allergenləridir.
Virus, bakterial və allergik konyunktivitin fərqləri
Allergik konyunktivitin simptomları adətən hər iki gözü əhatə edir və aşağıdakı kimi təzahür edir:
göz yaşarması
qaşınma
işığa həssaslıq
gözlərin qızarması
gözlərdə qum hissi
göz qapaqlarının şişməsi
Bu əlamətlər burunla bağlı simptomlarla da müşayiət oluna bilər. Bu zaman xəstəlik allergik rinit və konyunktivit adlanır4.
Allergik rinit və konyunktivit
Bu problemin əsas təzahürləri bunlardır:
— burun, ağız boşluğu, boğaz və gözlərdə qaşınma
— tutma şəklində asqırma
— burun tıxanıqlığı
— burundan bol selik axması
Məsələn, küf göbələkləri ətrafa gözlə görünməyən mikroskopik sporlar yayır. Bu sporları udan allergiyaya meyilli insanlarda allergik rinit və konyunktivit və ya hətta bronxial astma simptomları yaranır.
Heyvan allergenləri (sidik, tüpürcək, dəri pulcuqları, kəpək) və ev tozu gənələri də eyni xüsusiyyətə malikdir.
Qida allergiyası
Qida allergiyası əsasən ilk dəfə uşaq yaşlarında ortaya çıxır, lakin böyüklərdə də baş verə bilər. Simptomlar qida və içkilərdəki allergen zülallarla bağlıdır və hətta az miqdarda məhsul qəbul edildikdə belə özünü göstərə bilər.
Əksər allergik reaksiyaların inkişafında rol oynayan 9 məhsul müəyyən edilib5:
inək südü
yumurta
dəniz məhsulları
yerfıstığı
küncüt
meşə qoz-fındıqları
balıq
soya
buğda
Qida allergiyasının simptomları adətən məhsul qəbul edildikdən dərhal sonra narahatlıq yaradır.
Qida allergiyasının əsas təzahürləri bunlardır:
ürtiker, dəridə qızartı və qaşınma
burun tıxanıqlığı, burun axıntısı, asqırma, göz qaşınması, göz yaşarması
qusma, qarında narahatlıq və/və ya ishal
üzün və/və ya bədənin digər hissələrinin şişməsi
Lateks allergiyası
Lateks — bəzi bitkilərdən alınan süd rəngli şirədir. İstehsalatda bu şirəyə müəyyən maddələr əlavə olunur ki, son məhsul elastik olsun. Təbii lateks birdəfəlik tibbi əlcəklərdə, prezervativlərdə, şar və rezin oyuncaqlarda olur. Bu tip allergiya ən çox lateksdən hazırlanmış məhsullarla müntəzəm təmasda olan insanlarda rast gəlinir. Onlara həkim və tibb bacıları, eləcə də həyatı boyu dəfələrlə cərrahi əməliyyat keçirmiş şəxslər daxildir2.
Lateks allergiyasının əsas təzahürləri — dəri ilə təmasda səpkilər və qaşınmadır.
Həşərat sancmalarında əsas simptomlar yerli reaksiya — sancılan yerdə qızartı, şişkinlik və qaşınmadır. Ağır reaksiyalar isə belə təzahür edir1:
üz, dodaq, boğaz, dilin şişməsi
nəfəs almaqda çətinlik
zəiflik, başgicəllənmə
qarında ağrı, köp, narahatlıq
ürəkbulanma, qusma, ishal
bütün bədəndə qaşınma və səpkilər
Allergiyanın diaqnostikası
Allergiyanın diaqnostikasına xəstənin və ailəsinin tibbi məlumatlarının toplanması, baxış və allergiya testləri daxildir. Bütün bu müayinələri allergoloq həkim təyin edir.
Dəri testləri
Ən geniş yayılmış diaqnostika üsulu dəri testləridir. Bu metod kifayət qədər dəqiq və tez nəticə verir.
Bu test zamanı həkim və ya tibb bacısı dəriyə allergen ekstraktı damcıları qoyur, sonra həmin damcıdan dəriyə səthi iynə batırılır ki, allergen dəri altına keçsin. İynə batırılması qanaxma və ağrı yaratmır, yalnız yüngül narahatlıq verir. Dəri qızarır və şişirsə, test pozitiv sayılır. Nəticə 20 dəqiqəyə qiymətləndirilir. Daha dəqiq qiymətləndirmə üçün allergen damcıları ilə yanaşı, dəriyə mənfi və müsbət test-kontrollar (fizioloji məhlul və histamin) da vurulur. Lakin bu metodun məhdudiyyətləri var: kəskinləşmə zamanı, antihistamin, yuxu dərmanları, antidepresantlar, sistemik steroidlər və bəzi digər dərmanlar qəbul edilərkən aparmaq olmaz. Dərinin xroniki dəyişikliklərinə səbəb olan allergiya formaları da bu test üçün əks göstərişdir.
Allergiyanın müəyyən edilməsi üçün qan analizi
Qan analizi ilə allergiya testi dəri testlərini aparmaq mümkün olmadıqda edilir. Bu testdə hər allergen üçün spesifik E sinifli immunoqlobulinlər müəyyən edilir. Adətən bu test bir neçə gün çəkir və dəri testlərindən bahadır.
Oral qida testi
Bəzi hallarda qida allergiyasının diaqnostikası üçün həkim oral qida testi aparır. Bu test yalnız tibb müəssisəsində, allergoloq həkimin nəzarəti altında aparılır. Test zamanı həkim xəstəyə allergiya ehtimal olunan məhsuldan çox az miqdarda verir və reaksiyanı izləyir. Reaksiya yoxdursa, daha çox məhsul verilir və yenidən yoxlanılır. Simptomlar yaranan kimi test dayandırılır və xəstəyə allergik reaksiyanın simptomlarını tez aradan qaldırmaq üçün dərman verilir. Əgər simptomlar ümumiyyətlə yaranmırsa, bu məhsul mümkün allergenlər siyahısından çıxarılır5.
Allergiyanın müalicəsi
Allergiyanın müalicəsinə antihistamin preparatlar, yerli və sistemik kortikosteroidlər, allergen-spesifik immunoterapiya və müxtəlif vasitələrin kombinasiyası daxildir.
Kəskin allergik reaksiyaların müalicəsi üçün əsas vasitə 1-ci nəsil antihistamin preparatlardır. Məsələn, Suprastin® 25 mq (1 tablet) istifadə təlimatına əsasən aşağıdakı dozada qəbul edilir: 3–6 yaş uşaqlara gündə 2 dəfə ½ tablet, 6–14 yaş arası uşaqlara gündə 2–3 dəfə ½ tablet, 14 yaşdan yuxarı və böyüklərə gündə 3–4 dəfə 1 tablet (gündə 75–100 mq)7.
Xroniki allergik xəstəliklərin müalicəsi üçün həkim 2-ci nəsil antihistamin preparatları seçəcək. Hər iki qrup preparatlar demək olar ki, bütün allergik reaksiyaların simptomlarına qarşı effektivdir.
Tabletlər yemək zamanı qəbul edilir, çeynənmədən və bol su ilə udulur.
Müalicə kursunun müddəti simptomlardan, xəstəliyin davametmə müddətindən və gedişindən asılıdır.
Allergen dəqiq məlumdursa və mümkündürsə, allergen-spesifik immunoterapiya tətbiq edilir — bu zaman orqanizmə kiçik dozada allergenlər yeridilir və nəticədə allergenə qarşı davamlılıq yaranır.
Allergiya nədir — qısa videoda baxın:
Videodan öyrənəcəksiniz: allergiya nədir, niyə yaranır, necə təzahür edir və allergik reaksiyaların müalicəsində hansı preparatlardan istifadə olunur.
Tez-tez verilən suallar
Uşaq böyüdükcə allergiyadan tam qurtula bilərmi?
Belə bir fenomen mövcuddur. Bəzi allergik uşaqlarda yeniyetməlik dövründə allergiya simptomları tam yox olur və ya xeyli zəifləyir. Lakin bu, həmişə və hamıda baş vermir. Bəzən əksinə, simptomlar daha da güclənir. Təəssüf ki, inkişafın hansı ssenari üzrə gedəcəyini əvvəlcədən demək mümkün deyil. Buna görə də allergiyanın müalicəsini təxirə salmaq olmaz.
Sinir allergiyası nədir?
Əslində "sinir allergiyası" deyilən bir şey yoxdur, çünki allergik reaksiyanın əsasında immun sisteminin zülal substratına reaksiyası dayanır. Lakin emosional streslər mövcud allergiyanın kəskinləşməsinə və ya psevdallergik reaksiyalara səbəb ola bilər.
Allergiya zamanı bütün yüksək allergenli maddələrlə təması məhdudlaşdırmaq lazımdırmı?
Xeyr, buna ehtiyac yoxdur. Belə tədbirlərin yeni reaksiyaların yaranmasına təsiri barədə heç bir sübut yoxdur. Yalnız təsdiqlənmiş allergenlə təmasdan qaçmaq lazımdır. Hansı maddəni çıxarmaq lazım olduğunu müalicə edən həkim müəyyən edir.
Allergik uşağa peyvənd etmək olarmı?
Bəli, xəstəlik remissiya dövründədirsə, hətta bu, müəyyən dərmanların daimi istifadəsi ilə əldə olunubsa belə. Qeyd etmək lazımdır ki, allergiyalı uşaqlar tez-tez infeksiyalara daha həssas olurlar, ona görə də onları mütləq peyvənd etmək lazımdır.
Məqalədəki məlumat həkim məsləhətinin əvəzi deyil.
