ƏKS GÖSTƏRİŞLƏR VAR. MÜTƏXƏSSİSLƏ MƏSLƏHƏTLƏŞMƏK LAZIMDIR
Azərbaycanda ən çox satılan antihistamin preparat (pərakəndə satış həcminə görə) "Sistemli istifadə üçün antihistamin preparatlar" qrupunda, yanvar 2015 - may 2022 dövrü üçün IQVIA, Retail audit 01.2015-05.2022 məlumatlarına əsasən.
PubMed beynəlxalq bazasında xloropiraminin klinik istifadəsi ilə bağlı ilk məqalə 1962-ci ilə aiddir. FAGERBERG E, NOVIK A, SAHL R, STAHLE J. [Vazomotor rinitin yeni müalicəsi. Xloropiramin-imipramin ilə ikiqat kor test]. Praxis. 1962 May 31;51:567-71. Alman. PMID: 13891295.
PubMed beynəlxalq bazasında 87 məqalə və yerli eLibrary-də 35 məqalə (PubMed Elmi Elektron Kitabxanası [Elektron resurs], 04 avqust 2022. URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=chloropyramine ; Elibrary Elmi Elektron Kitabxanası [Elektron resurs], 04 avqust 2022. URL: https://www.elibrary.ru/query_results.asp).
14.04.2011-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Hökumətinin 270 nömrəli qərarı (06.03.2015-ci il redaksiyası) "Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin daxili qoşunlarının tibbi təyinatlı məmulatlar, dərman vasitələri və tibbi texnika ilə təmin edilməsi qaydası və normaları haqqında"
12.10.2019-cu il tarixli Azərbaycan Respublikası Hökumətinin 2406-r nömrəli sərəncamı (30.03.2022-ci il redaksiyası) Tibbi yardım göstərilməsi üçün zəruri olan həyati vacib və ən vacib dərman vasitələrinin siyahısının, həmçinin tibbi istifadə üçün dərman vasitələrinin siyahılarının və tibbi yardım üçün zəruri olan minimum dərman vasitələri çeşidinin təsdiqi haqqında>
Vaksinlər, digər dərman vasitələri kimi, allergik reaksiyalara səbəb ola bilər. Çox vaxt allergiyanı vaksinlərin immunogen hissələri deyil, əlavə, sabitləşdirici və preparatın istehsalında istifadə olunan digər komponentlər təhrik edir. Məsələn, alfa-laktoalbumin, yumurtada olan zülallar (ovalbumin, ovomukoid), at serumu, maya, jelatin, lateks, konservantlar (tiomersal, mertiolat, formaldehid), antibakterial preparatlar1.
Allergik reaksiyalar haqqında qısa videoya baxın:
Videodan allergik reaksiyaların formalaşma mexanizmi, onların növləri və simptomları, həmçinin allergiyanın qəfil təzahürlərini azaltmaq üsulları haqqında məlumat əldə edəcəksiniz.
Vaksinə qarşı allergik reaksiyaların növləri
Vaksinlərə reaksiyalar dərhal və gecikmişlərə bölünür.
Dərhal allergik reaksiyalar
Dərhal allergik reaksiyalar IgE anticisimləri ilə əlaqədardır. Adətən, onlar ürtiker, Kvinke ödemi, gözlərdən və burundan selik ifrazatı, onlarda qaşınma, nəfəs çətinliyi hissi, mədə-bağırsaq simptomu (ishal, qarında ağrı, qusma) ilə özünü göstərir.
Vaksin yeridildikdən sonra dərhal reaksiyalar 4 saata qədər müddətdə görünür. Məlumat var ki, uşaq və yeniyetmələrdə dərhal tip reaksiyaların orta tezliyi 100 000 yeridilmiş vaksin dozasına 0,22 təşkil edir. Məhz bu reaksiya növü potensial olaraq ən təhlükəli və həyat üçün təhdid yaradan hesab olunur. Vaksinlərə anafilaktik reaksiyaların ümumi tezliyi aşağıdır və 100 000 vaksin dozasına 0,065 təşkil edir3.
Gecikmış allergik reaksiyalar
Gecikmış allergik reaksiyalar G sinfi immunoqlobulinlərlə immun komplekslərin formalaşması ilə əlaqədardır. Bu reaksiyalar müxtəlif dəri səpgiləri ilə özünü göstərir: çoxformalı eksudativ eritema, vaskulit, ekzema və digərləri2.
Çoxformalı eksudativ eritemaEkzema
Gecikmış reaksiyalar əksər hallarda daha yüngül olur və vaksin yeridildikdən 48-96 saat sonra özünü göstərir.
Vaksinə reaksiyalar çox vaxt onun müxtəlif komponentləri ilə əlaqəli olduğundan, bu preparatların əsas əlavələrini ətraflı nəzərdən keçirmək məqsədəuyğundur.
Vaksin komponentlərinə allergiya
Kazeinə allergiya
Kazein inək südünün əsas allergen zülalıdır. İnək südünə allergiyası olan insanların 63%-də kazeinə spesifik anticisimlər aşkar olunur4. Bu zülal boğmaca, difteriya və ağız tutması əleyhinə bütün yerli və xarici vaksinlərdə, həmçinin ağız tutmasına qarşı anatoksində var. Kazein boğmaca və ağız tutması bakteriyasının yetişdirilməsində istifadə olunur, lakin vaksində bu zülalın konsentrasiyası olduqca aşağıdır və reaksiya yalnız yüksək həssas insanlarda və əvvəllər südə anafilaktik reaksiyaları olanlarda baş verə bilər4.
Alfa-laktalbumin allergiyası
Alfa-laktalbumin də inək südü zülallarından (İSZ) biridir. İSZ-yə allergiyası olan xəstələrin 52%-də ona spesifik anticisimlər aşkar olunur. Alfa-laktalbumin dil altına damcı şəklində yeridilən canlı poliomielit vaksində var6.
Toyuq yumurtasının allergenləri
Toyuq yumurtasına allergiya uşaqlıq çağında tez-tez rast gəlinən problemdir. Yumurtaya allergik reaksiyaların tezliyi hər il artır. Statistik məlumatlara görə, məhz toyuq yumurtasına allergiya peyvəndlərdən imtina üçün əsas səbəbə çevrilir10. Məlumdur ki, bu allergen qrip, qızılca, qızamıq, parotit (xarici vaksinlər), ensefalit gənəsi, quduzluq əleyhinə vaksinlərdə var.
Ən çox istifadə olunan, toyuq zülalı olan vaksin qrip əleyhinə vaksindir. Qrip peyvəndinə dərhal allergik reaksiyaların tezliyi 1 milyon yeridilmiş dozaya təqribən 10,5 hal təşkil edir10. Lakin, son məlumatlara görə, müasir vaksinlərdə toyuq zülalının konsentrasiyasının minimuma endirilməsi allergik reaksiya riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Son tövsiyələrə uyğun olaraq, toyuq yumurtasına allergiya vaksinasiyaya əks göstəriş deyil8.
Anatoksinlərə allergiya
Anatoksinlər bakteriyanın zərərsizləşdirilmiş toksini olan xüsusi maddələrdir. Onun orqanizmə daxil olması toksinə qarşı immunitətin inkişafına kömək edir. Anatoksinlər qızılca, difteriya və ağız tutmasına qarşı kompleks vaksində var. Bu vaksinlərə anafilaktik reaksiyaların tezliyi aşağıdır və 2 milyon yeridilməyə 1 epizoddan çox deyil. Bu vaksinlərə reaksiyaların əksəriyyəti isə əsasən vaksin tərkibində olan alüminium ilə əlaqədardır5.
Jelatinə allergiya
Hamıya məlum olan qatılaşdırıcı jelatin nadir hallarda qida allergeni olur, çünki mədə-bağırsaq traktında parçalanır. Lakin bəzi vaksinlərin komponenti olaraq, birbaşa orqanizmə daxil olduğu üçün allergik reaksiyaya səbəb ola bilər. Jelatin qızılca, qızamıq, parotit, ensefalit gənəsi əleyhinə vaksinlərdə, həmçinin Azərbaycan istehsalı quduzluq əleyhinə vaksində, xarici qızılca, qızamıq və parotit, suçiçəyi vaksinlərində var.
Çoxsaylı allergiyaları olan uşaqlarda jelatinə spesifik E immunoqlobulinlərinin səviyyəsini yoxlamaq məqsədəuyğundur7.
Antibiotiklərə allergiya
Antibakterial preparatlar vaksin istehsalında geniş istifadə olunur. Məsələn, antibiotiklər poliomielit, quduzluq vaksinlərində, qızılca, qızamıq, parotitə qarşı kompleks vaksinlərdə, ensefalit gənəsi, suçiçəyi vaksinlərində var.
Vaksinlərdəki antibakterial komponentə ağır reaksiyaların orta tezliyi son dərəcə aşağıdır – 1,5 milyon yeridilməyə təqribən 1 hal. Əgər əvvəllər hər hansı antibiotikə ağır allergik reaksiyalar olubsa, onları olan vaksinlərin yeridilməsi əks göstərişdir7.
Başa düşmək vacibdir ki, bir çox vaksinlərin tərkibində eyni vaxtda bir neçə potensial allergen var. Məsələn, quduzluq vaksinində eyni anda antibiotiklər, jelatin, toyuq yumurtası allergenləri var.
Qızılca, qızamıq və parotit vaksini jelatin, toyuq zülalı və antibiotiklər ehtiva edir. 1998-ci ilə qədər bu vaksinə ağır reaksiyaların tezliyi daha yüksək idi, bu da tərkibində jelatinin yüksək miqdarı ilə əlaqəli idi11. Hazırda bu vaksində jelatin və toyuq zülalının miqdarı minimuma endirilmişdir. Bu preparatdan istifadəyə əks göstəriş aminoqlikozid qrupundan olanantibiotiklərə ağır allergik reaksiyalar, jelatinin özünə və toyuq zülalına reaksiyalardır.
Civəyə allergiya
Tiomersal (mertiolat) – civə olan maddədir. 1998-ci ilə qədər məhz bu komponentlə vaksinlərə gecikmış reaksiyaların əksəriyyəti əlaqəli idi, çünki civənin miqdarı yüksək idi. Sonradan tiomersalın konsentrasiyası onlarla dəfə azaldıldı, bu da yan təsirlərin sayının azalmasına gətirib çıxardı9.
Vaksinlərdə maya göbələklərinin allergenləri
Maya göbələklərinin allergenləri papillomavirus infeksiyası, hepatit B, hepatit A, meninqokokk əleyhinə vaksinlərdə var. Bu allergenlərə reaksiyaların tezliyi son dərəcə aşağıdır.
Polisorbata allergiya
Polisorbat pnevmokokk infeksiyası, insan papilloma virusu, inaktiv edilmiş poliomielit və rotavirus infeksiyası əleyhinə vaksinlərdə olan sabitləşdiricidir. Bu komponentlə əlaqəli yalnız 1 allergik reaksiya halı sübut edilmişdir12.
Serum vaksinlərinə allergiya
Serumların yeridilməsinə allergik reaksiyalar haqqında ayrıca danışmaq lazımdır.
Serum – xəstəlik törədicisi üçün artıq hazır anticisimləri ehtiva edən və təhlükəli infeksiya ilə yoluxma riski yüksək olduqda, məsələn, quduzluq və ya ağız tutması zamanı təcili profilaktika üçün istifadə olunan xüsusi preparatdır. Bu preparatların əksəriyyəti atların qan plazması əsasında hazırlanır. Atların dərisinə və epitelinə allergik reaksiyaları olan insanlarda belə serumun yeridilməsi 10-14 gün sonra nadir və kifayət qədər ağır vəziyyətin – serum xəstəliyinin inkişafına gətirib çıxarır. Xəstəlik bədən istiliyinin güclü yüksəlməsi, dəridə səpgilər və oynaqların tam hərəkətsizliyinə qədər getdiyində kəskin ağrı ilə özünü göstərir. Xarakterik simptomlardan biri ağzı açmağın mümkünsüzlüyünə gətirib çıxaran çənə oynağında ağrıdır.
Vaksinə qarşı allergik reaksiyaların müalicəsi
Antihistamin preparatları
Allergik reaksiyanın aradan qaldırılmasının əsas və ən vacib üsulu vaxtında (allergiyanın ilk əlamətlərində) antihistamin preparatının qəbul edilməsidir. Məsələn, Suprastin®son dərəcə kəskin qaşınma, qəfil ürtiker, kəskin rinit və ya konyunktivit zamanı qəbul olunur13.
Tabletlər yemək zamanı içəridən qəbul edilir, çeynənilmir və kifayət qədər su ilə yuyulur.
Müalicə kursunun müddəti simptomlara, xəstəliyin müddəti və gedişinə bağlıdır.
Ətraflı məlumat üçün tam istifadə təlimatına baxın.
Əgər tablet preparatların qəbulu lazımi effekt verməsə, həkim inyeksiya şəklində antihistamin preparatı təyin edə bilər.
Müalicəyə sonrakı yanaşma simptomlara bağlıdır.
Simptomatik preparatlar
Qlükokortikosteroidli məlhəm və kremlər
Allergiyanın dəri təzahürləri zamanı həkim xüsusi krem və ya məlhəmin istifadəsini təyin edə bilər. Orta aktiv kortikosteroidlərə üstünlük verilir. Daha kəskin simptomlar zamanı aktiv məlhəmlər istifadə olunur.
İnhalyasiya preparatları
Bronxobstruksiya simptomları zamanı həkim inhalyasiya preparatları təyin edə bilər. İlkin mərhələdə adətən 40 dəqiqə sonra preparatın effektivliyinin qiymətləndirilməsi ilə salbutamol olan vasitələr qəbul edilir.
Beləliklə, vaksinə qarşı allergik reaksiyanın müalicəsi allergiyanın xarici təzahürlərindən asılı olacaq.
Məşhur suallar
Böyüklərdə vaksinə allergiyası ola bilərmi?
Əlbəttə, vaksinə allergiya istənilən yaşda inkişaf edə bilər, lakin ən çox reaksiya məhz uşaqlarda baş verir. İlk növbədə, ona görə ki, vaksinasiyaların əsas həcmi uşaqlıq çağına düşür.
Vaksin yeridilməsinə allergiyanın ən əsas və geniş yayılmış təzahürüqızartı, şişkinlik və qaşınmadır. Həmçinin lokal və ya yayılmış ürtiker yarana bilər, rinit və/və ya konyunktivit əlamətləri görünə bilər, bronxospazm, müxtəlif növ səpgilər özünü göstərə bilər. Allergik reaksiyanın həddindən artıq variantı – anafilaktik şokdur. Vaksinə allergiya yarandıqda həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.
Allergiya varsa peyvənd olunmaq olarmı?
Allergiklərin peyvənd olunması mümkün və lazımdır. Müasir vaksinlər olduqca nadir hallarda allergik reaksiyalara səbəb olur və hazırda bu baxımdan ən təhlükəsiz dərman preparatlarından biri hesab olunur. Lakin vaksinasiya keçirilməzdən əvvəl allergoloqla məsləhətləşmə və bəlkə də allergiya risklərini minimuma endirmək məqsədi ilə əlavə müayinələrin aparılması lazımdır.
Allerqik hansı vaksinlə peyvənd olunmalıdır?
İdeal vaksin, hər hansı digər dərman kimi, mövcud deyil. Keçmişdə allergik reaksiya qeydə alınan vaksinlə peyvənd olunmaq əsla lazım deyil.
Hansı vaksin daha çox allergiya törədir?
Ən çox allergik reaksiya qrip vaksini, difteriya, boğmaca, ağız tutmasına qarşı kombinə olunmuş vaksin, qızılca, qızamıq, parotitə qarşı kombinə olunmuş vaksin və quduzluq serumu törədir.
Vaksinasiyadan əvvəl zülala allergiya olub-olmadığını yoxlamaq lazımdırmı?
Əgər şübhələriniz varsa, vaksinasiyadan əvvəl allerqoloq həkimə müraciət etmək daha yaxşıdır, o da məhz vaksin komponentlərinə allergik reaksiyanın mümkün olub-olmadığına dair suala cavab verməyə kömək edəcək təhlillər təyin edəcək.
